Puerto Galera

Masulnop na ang saldang. Nagsosolo-solo na naman si Hasmin. Poon kan mag-abot kami digdi sa Puerto mayo na siyang ginibo kundi an magtukaw sa baybayon asin mation an magirok na paghadok kan baybay sa saiyang mga tabay.

Magduduwang aldaw na kami digdi. Dakul-dakul naman ang nangyari. Kasubanggi, nagruluwas kaming mag-aramigo asin nagbaha nin inumon asin sigarilyo. Pakalipas nin duwang taon na dai kami nagkahirilingan, ngunyan na naman lang kami nagkairibanan. May nahira man sa kada saro samo, mati ko garo man lang dai kami nagkararayuan.

Luhay-luhay akong nagrani ki Hasmin, garo man lang kaidtong kami nasa kolehiyo pa. Pag nahihiling kong nagsosolo-solo kun siisay man sa mga amigo ko, niraranihan ko sinda. Inda ko lang kung dai sinda nauuyat sako, basta ang aram ko, padangat ko sinda kaya ko ginigibo idto.

Nagtukaw ako sa kataid niya. Dai ako nagtaram. Nagtukaw lang ako. Aram ko hararom ang iniisip ni Hasmin asin mayo pa sa panahon para bungkalon ko kung ano man ito. Magpipirang minuto man kaming nagtukaw sa tahaw nin katuninongan kan nagtaram si Hasmin.

“Pagal na ako, nay.”

Napahiling ako saiya. Marhay sa pagmating madangog ko giraray na apodon niya akong “Nay”. Nagirumduman ko lugod kun pano ako nagpaka-ina sainda kan mga amigo ko kan kami nasa kolehiyo pa. Sarong taon na ang naglipas pero garo aram ko kung tano asin kun sain siya napapagal. Dai ko na kaipuhan mag-hapot ta siring kaidto halos magkasabay an dalagan kan mga isip mi.

“Kumusta na siya, nak.” Hapot ko ki Hasmin.

Hiniling niya man ako asin sa sirang kan mapungaw na saldang nariparo kong nagpoon magbarisbis an luha sa saiyang mga mata.

“Dai ko aram, nay.”

Dai siya naggirong.

“Namomoot ka pa saiya.” Pinutol ko an katoninongan.

“Hinahapot mo ako?”

“Dai. Sinasabi ko saimong namomoot ka pa saiya.”

Dai niya na nagibong mag-simbag. Nagkugos siya sako asin inihilay an saiyang payo sa sakong habaga. Namamati ko kun pano magtaas baba an saiyang daghan asin an saiyang pugol na hibi. Alagad. Mati ko an init kan saiyang luha na nagsasagom sa sakuyang bado.

Nagbalik sa sakong girumdom kan enot kong nahiling an “aki” ko na maghibi nin toda. Siring ngunyan pareho man giraray an dahilan. Dai ko siya mababasol. Namoot siya asin an pagkamoot, kun dusay, dai basta malilingawan siring sa musikang nagtatak na sa daghan.

Binayaan kong ang maluhay na tanog kan pagrapas kan alon an maghadi sa katoninungan. Sulnop na an saldang asin luhay-luhay nagbuhat kami sa baybayon asin binagtas an dalan pasiring sa samuyang dinadagosan.

Namomoot pa ang “aki” ko. Dawa nagdesisyon na siya na taposon an gabos sainda ni Roman, mati ko padangat niya pa ini. Dawa isubsob ni Hasmin ang sadiri sa pag-adal yaon pa giraray sa daghan niya an pagpadangat. Sa balyong lado, maray man ta haralangkaw an grado niya sa Nursing. May balak magluwas sa nacion si hasmin. Pangadyi ko sana matupad na. makakataban ini para siya makalingaw.

* * *

“Nay!” Nasa laog ako kan kuwarto kan apodon ako ni Gisel. Iginilid ko an sakuyang bolpen asin nagluwas. May naghahanap daa sako na dai niya bistado. Dire-diretso ako sa pinto. Kan harani na akp namansayan ko sa diklom kun siisay an naghahanap sako.

“Bren?” sambit ko.

Iyo man nanggad. Si Bern an naghahanap sako. Nabisto ko siya kasubanggi kan nagruluwas kaming mag-aramigo. Hinapot niya sako an pangaran ni Hasmin ta natipuhan daa kan saro niyang barkada. Itinao ko man,. Ipinabisto ko pa ngani siya kay Hasmin.

“Labas tayo mamaya?” hapot niya sako. Taga-Bulacan kaya si Bern. Arog ko, napadpad digdi sa Puerto para magpahingalo. Project coordinator siya sa sarong kumpanya sa Manila asin sa masunod na bulan may dakulang proyekto siyang pupuunan. Gusto niya man daang makapahingalo bago magsabak giraray sa trabaho.

“Sige. Balikan mo ako mga nine. Magbibihis lang ako.”

Naogma ako kan mahiling ko giraray an mapuputi niyang mga ngipon. Bakong guapo si Bern pero nagtitikba an daghan ko pag nahihiling ko an ngirit niya. Siguro ini an dahilan kun tano maray si pakiiba ko saiya kasubanggi dawa inot ko pa lang siyang nahiling.

“O sige. Nine ha. Pagbalik ko dapat okay ka na.” sabi kaini, nakangirit.

“Opo, tatay. Alas nwebe po.”

Asin naglakaw na parayo si Bern. Ako man, nageskusar na. Pakatapos kong magkarigos asin magbulos, nagpaaram na ako sa mga kaiba ko.

“Pipol, maluwas lang ako. Balik lang tulos ako. O kaya i-text na lang nindo ko kung sain kamo.”

“Yudi man si, naynay, nang-ca-career. Hehehe.” Sugot ni Biboy sako, saro mi pang amigong kaibanan.

“Ay iyo?” balos ko man asin nagluwas na ako. Sa natad kan iniistaran mi, nahiling kong nakaparada an motor ni Bern. Paparani pa lang ako nahiling ko na tulos na nakangirit siya. Binalos ko man ini nin ngirit. Pirang minuto pa, nagaandar na si motor. Naka-angkas ako. Habang nagdadalagan an sakayan, an malipot na duros nagtatama sa sakong lalawgon. Sa tahaw nin samong istoryahan, dai ko mapugulan an masupog. Napaparong ko kaya an saiyang pahamot na lalo pang nagpatikba sa sakong daghan.


Nagkakan muna kami asin pakatapos nagduman sa bar para maginom-inom. Dakol man kaming napag-istoryahan. Naaraman ko na ka-bebreak lang daa ninda kan ilusyon niya asin ngunyan dai pa siya handang maglaog sa maski anong relasyon. Naiheras ko man an sakuyang istorya. Naaraman niya na dai pa ako nakaka-move on sa mga inagihan ko kaidto. Na dawa ngani magsasarong taon na dai ko pa giraray nalilingawan an namamatian ko. Sinugotan niya ako kan sabihon ko saiya na habo ko nang mamoot. Sabi niya dai daa ako magtaram patapos. Dai man talaga. Baka kakanon ko an tataramon ko kung sasabihon ko ini. Ngunyan pa lang kaya may tikba an daghan ko na ngunyan ko na naman lang namatian.

Matanga na kan magdesisyon kaming mag-uli. Burat na ako. Sabi niya ihahatod niya daa ako sa iniistaran ko. Sabi ko man dai na. Burat naman kaya siya. Alagad makulit siya kaya nag-iyo na sana man lang ako.

Nag-andar si sakayan. Medyo hara-harayo an samong dadalaganon. Malipot na an doros. Tuninong kaming duwa. Nagtatakig na ako. Siya nagtatakig naman. Nabigla ako kan sa tahaw kan katoninungan nagtaram siya.

“Yakapin mo nga ako?”

Akala ko nagsusuba siya. Inulit niya an sinabi. Nagduwa-duwa ako. Alagad, sabi ko sa sadiri ko, gurang na ako, aram ko kun ano an gusto ko asin dai. Asin aram ko na gusto ko an hinahagad nioyang pabor. Kinugos ko siya. Namatian ko an init kan saiyang likod sa sakong daghan.

Nag-iba si rota mi. Dai niya na ako hinatod sa iniistaran ko. Nagpadamlag na ako sa iniistaran niya. Dakol nangyari. Naliliyo ako. Alagad pinabayaan kong an mga namamati mi an magdikta. Dai ako naglaban. Siring man siya.

Kinaagahan, paluluwas an saldang kan magpaaram ako. Pinugulan niya ako. Sabi ko mahahadit an mga amigo ko. Nagtugot siya alagad dai nagpundo hanggan dai ko nag-uyon na ihatod niya ako. Inihatod niya ako. Mas matalingkas an ibanan mi. Sa bilog na biyahe kugos ko siya asin paminsan-minsan inihihilay ko an pagal na hawak sa saiyang likod. Namamati ko an tikba kan saiyang puso, o baka napapasala lang ako.

Dai ako napauntok bilog na aldaw. Iniisip ko si mga nangyari. Ano daw libog lang si namatian ko o pagkamoot. Haloy na panahon ko kayang nalingawan an pagmati kun pano an mamoot. Baka nanggad libog lang. Alagad tadaw ta hinahanap ko si Bern. Inabala ko sa pagsurat an sadiri ko. Dakol na papel an nasayang ta mayo man naglalaog sa isip ko kundi siya lang.

Dai ako nangudto na bibihira kong gibuhon. Naglaom lang talaga ako sa kuwarto. Mag-aalas dos kan maglaog sa kuwarto ko si Hasmin.

“Nay, may problema?” hapot niya asin nagtukaw sa katreng kinahihigdaan ko.

Nagbuhat ako.

“Mayo man, nak.”

“Tano dai ka nagpangudto? On diet ka?” suba niya sako.

“Ano ka man. Hehe! Garo dai mo ako bistado.” Pasubang balos ko man.

“Iyan ngani e. Bistado ta ka.”

Ngirit lang an naibalos ko. Mayo akong nasabi.

“Garo aga ka nang nagpuli hay?” tuyaw niya.

“Iyo. Nagpadamlag lang. Ano kaya…” eksplikar ko.

“You don’t have to explain, nay. Kumusta man kasubanggi?”

“Ha? Maray man.”

“Maray. Dai na akoi maparahapot. Basta, sige na. May kakanon pa sa luwas. Magkakan ka na.” nagbuhat si Hasmin asin naglakaw paluwas. Bago dagos na nagluwas, nagsalingoy asin nagpawalat pa nin tataramon. “Okay lang sako nay basta ingat lang. Bistado ta ka. Mas bistado mo ang sadiri mo. Sana dai ka na makulgan giraray.”

“Iyo, nak. Salamat.” Maluhay kong simbag.


* * *

Masulnop na naman ang saldang. Nakatukaw na naman sa baybayon si Hasmin. Dai ako nagrani saiya. Si Gisel nagsosolong nakatukaw man sa duyan. Arog ni Hasmin nakahiling man sa papasulnupon nang saldang.

“Gi!” apod ko.

Nagsalingoy si Gi. Niranihan ko siya. Nagbutong ako nin tukawan asin nagtukaw sa kataid niya.

“Ano na naman pigpaparaisip mo?” sugot ko.

“Mayo man.”

“Mayo man?” dai ako nagtutubod. Bistado ko kaya si Gi siring sa bistado ko an dalagan kan tinta kan bolpen ko.

“Iyo. Mayo man.”

Katuninongan.

“Aram mo, Gi, ogma ako. Gradwado ka na. Ngunyan matutupad mo na si mga pangiturugan mo.”

Hiniling ako ni Gi. Dai ko malilingawan ang hiling na arog kaidto. May iniisip an “aki” ko. Asin garo aram ko kung ano ito.

“Dai ka mahadit, nak. Kaya mo yan.”

“Kaya ko daw kaya talaga, nay.”

“Ika pa!” simbag ko.

“Sana.”

Pirang bulan na lang ma-exam na si Gi. National Medical Admission Test. Gusto niyang maging doctor. Aram ko kayang-kaya niya. Nahahadit lang gayod ang amiga ko sa magiging resulta kan exam pero aram ko na makakapasar siya. Matibay siya asin nagtutubod ako saiya. Naisip ko lugod, dai pa man talaga kami nagbabago.

* * *

“Mapamanggi na!” apod ni Hasmin. Arog kaidto siya ang nagipos kan kakanon. Nagluto siya nin menudo. Namana niya ki Momsie, ina niya, ang tibay sa pagluto.
Magana an kakan mi. Si Gi dai naubos si nasa plato. Si Biboy an nag-ubos. Si Hasmin man pigpaparatuyaw ako. Dai ko daa kakanon an taba ta high-blood ako. Pagkatapos, naghugas nin plato si Hasmin asin si Gi. Kami ni Biboy nagsurusigarilyo muna sa luwas.

Malipot-lipot an doros. Madiklom an banggi na iniilawan lang kan bulan. Siring kan dati, tuninong kaming duwa ni Biboy.

“Musta ang aldaw mo, Boy.” Hapot ko.

“Maray man, nay.” Sabi kani pakatapos ibuga an aso.

“Nuarin palan ang enrollment nindo?” ma-Law si Biboy asin nakapasar na siya sa exam.

“Pagbalik ta sa Naga, nay, ma-enroll na ako.”

“Seryoso ka na diyan?” suba ko.

“Iyo na.” simbag niya.

“Maray man. Pakalipas nin limang taon, attorney na an apod ko saimo.” Sabi ko, nakangirit. Ogma talaga akong nagpupuon nang matupad kan kada saro samo an mga planong kadto pinagiisturyahan mi lang sa atubang nin mainit na kape.

“Ika, nay, kumusta ang aldaw mo?”

“Maray man, nak. Medyo napapaisip lang ako.”

“Tano man?”

“Saka na lang, pag-iyo na.”

Nagngirit si Biboy, aram ko, aram kani an boot kong sabihon.

“Nag-ka-career ang naynay ko.”

Nagngirit man ako.

“Pabayaan nindo ko. Pag-uli ta sa Naga, balik trabaho na naman.”

“Iyo ngani. Sige lang. Just enjoy your life, nay.”

“Ika man, no. Enjoy your life.”

Naguuruistoryahan pa kami ni Biboy kan may nagbusina. Si Bern.

Nagpaaram ako ki Biboy na naglaog naman sa harong para siripon si Gi asin si hasmin.

“Hey Bern.”

“Musta ka? Di ka man lang nag-text.”

“Naubusan ako nin load.” Sabi ko maski may load pa ako. Habo ko kayang mag-text saiya hanggang dai ko nasisigurado ang namamati ko.

“Okay. Labas uli tayo?” alok niya sako. Nagduwa-duwa ako. Baka kun sain na naman mag-antos. Nabasa niya gayod an nasa isip ko.

“Oh! Sorry about last night.”

“It’s okay. Pero parang wala ako sa mood lumabas ngayon.”

“Coffee lang tayo.”

Dai ko napugulan an sadiri ko. Nagtugot ako. Pakabulos ko nagpaaram ako sa mga amigo ko asin dagos nang nagluwas.

Nakaabot kami sa café. Duman ko narisa na maasikaso palan talaga si Bern. Maski ngani aram ko na dai man ako dapat tawan nin arog kaidtong atensyon, ginigibo niya.

“Tungkol sa nangyari kagabi.” Poon niya.

“Don’t think much about it. Wala yon pareho tayong lasing.” Sabi ko man dawa ngani sa totoo lang sa momentong ito si nangyari kasubanggi an ininiisip ko.

“Hindi mo ako naiintindihan e.” seryosong sabi ni bern.

“Anong hindi ko naiintindihan? Naiintindihan ko lahat. Lasing ka. Lasing ako.”

“Hindi ako lasing. Sorry.”

Nabigla ako alagad tano daw ta may kadiit na kaogmahan akong namati. Makasupog pero igwa.

“So, hindi ka lasing?” hapot ko na garo man daa naooyat.

“Hindi.”

“Tapos?”

“I feel something for you.”

“Feel something? Oh come on, Bern.” May kaogmahan na pinipirit kong ilubong sa sakuyang daghan. Makulog mamoot, kumbinsi ko sa sadiri ko.

“Totoo ang sinasabi ko.”

“Hindi mahalaga yun.”

“Mahalaga yun. Para sakin.”

“Okay. Bakit naman?”

“Anong bakit? May naramdaman ako, yun.”

“Ang ibig kong sabihin, pangit ako. Hindi ako ganoon ka-attractive. Isa lang akong hamak na teacher at ikaw ay isang project developer sa isang malaking kumpanya.”

“That’s a cliché! Alam kong hindi yan ang sinasabi ng puso mo.”

“At pano mo naman nalaman ang sinasabi ng puso ko.”

“Kagabi. Paulit-ulit mong tinatawag ang pangalan ko. At sabi mo, ‘Padangat ta ka, Bern.’ Sabi ng kaibigan kong taga-Bikol, this means, “I love you.”

Dai ko aram kung sinabi ko idto pero kung iyo man, sa irarom kan boot ko, dai ako naghahambog.

“Hindi ako naniniwala Bern. Hindi ko yun sasabihin lalo na kung hindi totoo.”

“Yun nga. Hindi mo sasabihin kung di totoo pero sinabi mo.”

“Okay. Gusto mong marinig ang totoo?”

“Please.”

“Mahal kita,”

“Salamat.” Napahangos ini

“Ano naman ngayon?” mapait kong simbag. Nagtatagiti na sa luwas kan café. Malipot na an kape sa lamesa.

Nagngurot si Bern.

“Anong ibig mong sabihin?”

“Simple lang. Oo, mahal kita, pero pinipili kong kalimutan na lang ang lahat.”

“Bakit?”

“Wala akong dapat ipagpaliwanag.” Nagtindog ako sain nagtalikod. Nagtindog man siya asin kinapotan an habaga ko.

“Huwag kang umalis. Pag-usapan natin to.” Sabi niya pero dagos dagos akong naglakaw dawa makulog sa boot. Hinapag niya ako asin nagalok na kun habo kong maghaloy sa café okay lang saiya pero nagpirit siyang ihatod ako.

Mayo kaming girong sa biyahe. Namamati ko ang init kang hawak niya pero dai ko siya kinugos. Dai ko siya dinutaan.

Kan nakaabot na ako sa pigdadagusan mi. Nagpa-salamat ako ki Bern asin dagos nang naglaog. Pagkahigda ko sa katre, dai ko napugulan an pagbarisbis kan luha sa sakuyang mga mata. Aram ko madadalan ko an pagsirang kan saldang kinaagahan. Dai na naman kaya ako mapapaturog kaini.

* * *


Alas-sais nin aga, nagtatanog ang cell phone ko. Namumungaw-mungawan pa lang ako pero kinua ko si cell phone asin sinimbag. Si Bern ang nasa balyong linya.

“Napatawag ka.”

“Gusto ko lang mag-paalam.”

Nabigla ako. Napabuhat pati ako sa katre.”

“Ano?”

“Sabi ko magpapaalam na ako. Balik na akong Manila.”

“Ha? Akala ko sa Biyernes pa?”

“Biglaan e.” mamundo an boses kaini.

Gusto ko siyang pugulan pero nangibabaw an utak ko.

“Sige. Ingat na lang sa biyahe.” Ibinaba ko ang cell phone.

Nagtanog giraray ang phone. Si Bern.

“Ano?”

“Padangat ta ka. Yun lang po. Sana magkita uli tayo.” Ibinaba kani ang cell phone.

Nahiling kong paluluwas an saldang. Sinabayan man ini kan mga luhang nagturo sa sakuyang pisngi. Natapos na.

Mamundo an aldaw ko. Nagruluwas kaming mag-aramigo ta kinaagahan mahali na kami. Mabalik na naman sa dating buhay sa siyudad. Kinabanggihan, nagruluwas kami. Nagbaha nin arak asin sigarilyo. Nagpurusngakan. Alagad may hinahanap ako na dai ko nahiling.
* * *


Alas-otso naghahalat na si barotong sasakayan mi. Haloy-haloy man si biyahe.

Si Hasmin may ka-text. Sabi ni Bern marhay daa an komunikasyon kaini saka si barakada niya. Nagngingirit an amiga ko. Dai pa ini nag-iistorya alagad aram ko pag-balik mi sa Naga may sasabihon ini. Naogma ako kan kasubanggi dai na siya nagtukaw sa baybayon para dalanon an pagsulnop kan saldang.

Si Gi saka si Biboy, nagugumulan. Nagkakara-karanta. Pirang taon pa dokto na si Gi, abogado na si Biboy. Pagbalik mi sa Naga subsob na an duwa sa pag-adal. Maray man.

Asin ako man, nagbabaklay an isip ko. Ano daw naghahalat sako sa Naga. Sana dakol gibuhon para dai ako magparaisip na naman.

Nakaabot kami sa daungan. Pirang oras pa, nagbabaklay na an bus pabalik sa Naga. Kan palaog na kami sa siyudad, nagtanog an cell phone ko. Si Bern.

Bakit Lila ang Kulay ng Buwan?

Lila ang kulay ng buwan ngayong gabi. Hindi ko lang matiyak kung ito ay dahil sa ang kalangitan ay madilim na bughaw at ang buwan ay nagdurugo. Hindi ko rin matiyak kung alin ang mas nakahihigit: ang asul o ang pula. Ang tanging tiyak ko, pipi ang kulay ng buwan. Hindi niya maisigaw sa mundo na “Lila ako!” at nananatili lamang siyang tahimik na nagbibigay kulay sa mapanglaw na buwan.

Sa likod ng mahaharot na mga dingding ng isang barong-barong sa Isla Puñete, pigil ang impit ng isang binatilyo habang mariin ang pag-ulos ng lalaki sa kaniyang likuran. Pinipipi ng makalyong kamay ng lalaki ang mga daing ng binatilyo. Sa una, kapansin-pansin ang sakit sa mga halinghing ng binatilyo habang mahigpit nitong gagap ang tubong bakal sa ulunan ng katreng kanilang kinasasadlakan. Subalit habang tumatagal, tila nawawala na ang sakit at ang humahalinhin ay kaligayahan. Nagugustuhan na rin ng binatilyo ang ginagawang pag-ulos ng lalaki hanggang narating nila ang kasukdulan at unti-unti itong napawi.

Si Bagor. Isa lamang ang binatilyo sa maraming kabataang lumaki sa mapanghamong daigdig ng kalsada kung saan bangis at katusuhan ang puhunan upang mabuhay. Sa gitna ng mapanuksong daigdig na ito nagkamalay si Bagor at lumaki ng walang kakampi kundi ang kaniyang sarili.

Kung may sisisihin sa kalagayan ni Bagor sa kasalukuyan, kapalaran. Pitong taong gulang si Bagor ng isama siya ng kaniyang ina sa Maynila nang ito ay lumuwas upang mamasukan bilang katulong sa isang kamag-anak. Kamamatay lamang noon ng kaniyang ama. Subalit habang nasa piyer, nagkahiwalay ang mag-ina at magmula noon hindi na muling nagkita pa.

Nakuha si Bagor ng isang sindikatong nagtutulak sa mga batang lansangan na mamalimos. Sa lingap ng sindikatong ito naranasan ng batang Bagor ang lahat ng pinakamapapait na karanasan. Nang lumaki at nagsimulang magbinata, natutong lumaban si Bagor. At, nang mapatay niya nga sa isang duwelo ang pinuno ng sindikato, nakalaya si Bagor sa pang-aalipin nito sampu ng mga kabataang tulad niya ay nagi nitong bihag. Ngunit, ganoon man, nanatili pa rin siyang nakapiit sa pang-aalipin ng mundo.

Sinikap nitong maghanap ng trabaho ngunit walang tumatanggap sa kaniya. Sino nga ba naman ang tatanggap sa isang binatang ni hindi nakatuntong sa Greyd Wan? Natutong dumiskarte si Bagor. Nasubukan niyang mag-konstruksyon kaya lang ay kakarampot ang kita ditto. Nasubukan niya na ring magnakaw ngunit hindi siya tumagal dahil mapanganib.

Ngayon-ngayon lang nang mapagtanto ni Bagor na maari niyang magamit ang kakisigan upang kumita. At kasama nga ang ilan pang mga kabinataan ay nagsimula siyang tumambay sa rotunda ng simbahan. Paroo’t parito ang mga kostumer sa lugar na iyon at mababa na ang limang daan sa isang gabi. Dahil may kakisigan rin naman si Bagor ay dinadayo siya ng mga kostumer na tulad niya ay naghahanap at nagaamot ng kaunting pagmamahal.

Di man sabihin ni Bagor, may kasiyahan siyang natatamo sa pag-ca-callboy. Hindi lamang salapi at lamang tiyan ang nakukuha niya. Kapos sa pagmamahal si Bagor at sa bawat kaluluwang kaniyang napaliligaya ay natatamo niya ang kaligayahang di naibibigay ng salapi. Kahit kasinungalingan lang, parang nararamdaman niya ring minamahal siya ng kaniyang mga kostumer. Sa bawat halinghing nang mga ito, ang naririnig niya ay pagmamakaawa at pagsamba. Sa tuwing sasambitin ng mga ito ang mga katagang “Mahal kita.” Ay naniniwala na rin siya at higit pang pinagbubuti ang ginagawa. Sa bawat yakap at halik ng mga ito ay napagtatagni-tagni niya ang katauhang wasak mula pa sa kamusmusan.

At ang ngayong gabi nga ay isa na namang mapanlinlang na gabi sapagkat ang buwan ay lila at piping nagmamasid mula sa itaas. Napawi rin ang libog sa likod ng mga ding-ding ng barong-barong. Ang mga haling-hing at impit ay napalitan ng mga buntong-hininga.

Gising na gising ang diwa ni Bagor. Nananakit pa ang kaniyang likod. Nakasandig sa kaniyang malapad na dibdib ang mamang kani-kanina lang ay hayok na umuulos sa kaniya. Nakatulog ito sa pagod. Bakas pa sa mukha ang kamunduhan. Ngunit si Bagor, nakamasid sa mukha ng mama. Iba ang pintig ng puso niya. Kakaiba kung ikukumpara nang mga nakaraang gabi kung kalian iba ang kaniyang katabi.

Ito ba ang sinasabing pagmamahal? Piping tanong ni Bagor. Nang makapag-isip ay nakadama ng hiya at ikinubli ang mukha sa matatag niyang mga brasong ipinatong sa kaniyang ulo.

Hindi na rin sila estranghero sa bawat isa ni Alejandro, ang mamang tulog sa kaniyang kandungan. May limang taon lamang ang agwat ng kanilang edad. Tulad niya, sabik din ito sa pagmamahal. Ang kaibahan nga lang ay mas pinalad ito sa kaniya.

Sa totoo lang, noong una, pera lang ang sadya ni Bagor kay Alejandro. Ayaw niyang magkaroon ng kaugnayan sa kahit sino mang kostumer. Si Alejandro pa lang nga ang kostumer na nakarating sa kaniyang tinitirhan. Pilitin man kasi ni Bagor ang sarili na isiping salapi lang ang kailangan niya, may kakaibang damdamin siyang sinusupil para sa lalaki. At kahit anong pigil ay unti-unti itong nabibigyang-pansin habang tumatagal.

Pikit ang mga mata ni Alejandro ngunit tulad ni Bagor, gising na gising rin ang kaniyang diwa. Maaari bang mahalin niya ang isang call boy? Alam niya at tanggap niyang salapi lamang ang habol nito.

Gaya ni Bagor, lumaki si Alejandro sa piling nang hindi niya kadugo. Sanggol pa lamang siya ng iwan ng kaniyang ina sa ampunan. Nang lumaon inampon siya ng mag-asawang hindi magka-anak. Hindi gaanong mayaman ang mag-asawa ngunit sapat ang kinikita ng mga ito upang maipadala sa magandang iskwelahan si Alejandro. Ang mag-asawang umampon sa kaniya ay laman ng simbahan. Lumaki si Alejandro sa isang pamilyang saradong Katoliko.

Nakatapos si Alejandro at nagkaroon ng maayos na trabaho. Sa kasalukuyan, maganda ang posisyon nito sa kumpanyang pinagtatrabahuhan subalit tulad ng kulay ng buwan, pipi rin si Alejandro. Hindi nito maisigaw “Bakla ako.” Sino ba ang maglalakas loob na sagupain ang pang-aalipusta ng lipunan. Unang-una, ang lipunang kinalakihan ni Alejandro ay isang lipunang walang puwang para sa mga bakla. Kung kaya sa kadiliman ng gabi, sa madilim na sulok sa rotunda ng simbahan, minsan hinanap niya ang kaniyang sarili. Natagpuan nga niya ito sa piling ni Bagor.

Hindi malimutan ni Alejandro ng una silang magkita ni Bagor. Magiilang oras ng tapos ang huling misa sa simbahan, wala na rin ang mga nagsipagsimba, ngunit siya ay patuloy pa rin sa paglalakad sa harapan ng simbahan. Gulong-gulo siya noon. Alam niya sa sarili kung sino at ano siya ngunit wala siyang lakas ng loob na aminin ito sa mga magulang.

Naupo siya sa ilalim ng rebulto ng Ina ng Laging Saklolo at napaluha sa labis na pagdaramdam. Napayukod siya at nang muli niyang iaangat ang ulo, namalas niya ang isang binatilyong nakatanghod sa kaniyang harapan. Makisig ang binatilyo. Maamo ang mukha nito at nakasisiya ang ngiting ibinigay nito sa kaniya. Hiningi nito ang kaniyang kamay na maluwag sa loob naman niyang ibinigay. Namalayan na lamang niya, nasa kandungan na siya ng binatilyo at nababalot siya ng malapad nitong katawan.

Magmula noon, madalas na silang magkita at mag-isang kaluluwa. At sa kalaunan, may puwang na rin ang binatilyo sa kaniyang puso.

Ito ba ang sinasabing pagmamahal? Piping tanong ni Alejandro. Nang makapag-isip ay nakadama ng hiya at ikinubli ang mukha sa malapad na dibdib ng kasiping.

Di naglaon ay nahimlay ang dalawang pagal na katawan at ang kanina ay gising na mga diwa ay nakalaya sa pagkakakulong. Mag-uumaga na ng magising ang dalawa. Naroon pa rin ang buwan ngunit nagiging maputlang lila na ang kulay nito. Ilang oras pa ay mahihimbing na rin ito at sisikat na ang haring araw.

Bago tuluyang nagpaalamanan, muling pinagsaluhan nina Bagor at Alejandro ang kapusukan ng katawan. Nag-isa ang kanilang mga kaluluwa. Mas malaya ang mga impit at daing sa likod ng mga dingding sa barong-barong. Sa bawat pag-ulos ng lalaki sa binatilyo mas nagkakahugis ang watak-watakna kaisipan. Nagkakaroon ng linaw ang sagot sa mga katanungan. Pagmamahal nga ba ito? Hindi nila matiyak. Basta ang tiyak lamang, kung ito nga'y pagmamahal, sa mga susunod nilang pagtatagpo, sisikapin nilang ituwid ang dila ng lilang kulay ng buwan. Paunti-unti, matututuhan rin nitong isigaw sa buong mundo “Lila ako!” Di na lamang ito makukuntentong bigyang kulay ang mapanglaw na buwan bagkus ay patutunayan nitong ang lila ay isang makapangyarihang kulay, mapang-akit at mapusok.

pusa

sino ang makakalimot sa iyong ganda?
ang dalawang buwan sa iyong mukha,
ang gabi sa iyong balat,
ang galaw mong tila kidlat.
Ngunit bakit kaya
ngayon
hinahabol ka ng itak
tuwing mahuhuling nangingialam
sa ulam sa mesa?

ikos

isay an makakalingaw sa saimong gayon?
an duwang bulan sa saimong pandok,
an banggi sa saimong kublit,
an hiro mong siring sa kikilat.
alagad ngunyan
tadaw ta ika
nilalapag na sana nin minasbad
pag nadadakop naguunas nin sira?

Ano An Ginikanan kan Ikos?

Sa tribu nin Ikosiya, sa pampang kan salog Luna, may nakaistar na sarong magayon na daraga na ang pangaran Felisa. Siya aki kan datu kan nasabing tribu. An daraga nagdakulang mayong ina. Siring kaya sa mga huring-huding, an ina daa kaini sarong nimpang nagbabantay sa kasalogan. Alagad ini, huringhuding sana. Mayo man nagpapatunay kun ini nanggad totoo o dai. Basta an istorya naghali sa mga gugurang sa banwa na naipasa sana sa mga makuapo.

Mayo man patunay dai ikangangalas kun an babae aki nanggad nin sarong nimpa huli ta daing kabaing an gayon kaini. An lalawgon niya siring sa bulan na nagtataong liwanag sa madiklom na banggi, nilalaom mamansayan kan mga kalalakihan sa saindang tribu magin kan mga kalalakihan sa iba pang kataraid na mga banwa. An halabang buhok kaini siring sa mapungaw na panganoron na luhay-luhay minatamong sa maliwanag na bulan. Pag siya nagngingirit, nagluluwas an saiyang mga ngipon na siring sa perlas kaputi asin an kada taong nakakahiling kaini napapano nin kaogmahan siring sa kun an saldang minasirang. Apwera sa saiyang kagayunan, biniyayaan man nin orag sa paglangoy an daraga.

Alagad, may kakaibang gawi an daraga na ikinakamundo kan saiyang mga dama. Labi ining kasurupgon kun kaya dai ini nagluluwas sa saindang harong. Biniyayaan man nin kagayonan, bibihira lang an nagkakaigwa nin oportunidad na mahiling ini. Tinutundugan lang nin kakanon kan saiyang mga dama an daraga sa saiyang kuwarto. Nagluluwas sana ini kun ini makarigos. Asin kun makarigos man ini, banggi lang asin sa enot na kabilugan kan bulan.

An pagkasurupgon kan daraga dai nasasabotan kan saiyang mga kaiba sa harong. Pwede sigurong ini dahil sa kulang na atensyon na naitatao kan saiyang ama na si datu Sumangil. Sibot kaya ini sa pagpapahiwas kan saiyang nasasakupan. Bihira ining mag-istar sa saindang harong. Pirming nasa giyera kalaban an kun siisay-isay na sanang mga datu. Nagbubunga man an pakikipagsapalaran na ini kan datu. Sa totoo lang ngani, napabagsak kani an saro na naman na tribu sa harayong banwa sa balyo kan salog Luna.

Sabi kan umalahokan sa saindang lugar, madatong an armada kan datu sa maabot na kabilugan kan bulan. Kaiba kaini an siyam na baylana na mabisita sa tribu para iselebrar an kapangganahan. An selebrasyon madurar nin tolong aldaw, an enot iaatang sa Diyos kan Kabukidan na si Solon, an ikaduwa iaatang sa Diyos kan Tribu na si Ikosu, asin an ikatulo iaatang sa Diyosa kan Salog na si Luna. Anom na baylana an maopisyar kan kada selebrasyon asin sa huring banggi iseselebrar an kapangganahan sa katubigan kan salog.

Nagsibot an mga kasalihid kan datu sa pagkonstruhir kan Banal na Baroto na paggigibuhan kan ritwal. Nagtukad pa sa kabukidan an mga ini para hanapon an pitong poon nin kahoy na iyo sanang pwedeng gibuhon na parte kan baroto. Naggadan nin siyam na baka an mga kalalakihan asin an dugo pinadalihig sa siyam na dulay. An dugo iyo an gigibuhon pintura para digdi. An laman kan baka aasalon asin iyo sana an kakakanon kan mga nagigibo kan sasakyan.

Sa durasyon kan preparasyon, naglaom sana sa saiyang kuwarto an daraga. Dai pa panahon para siya magluwas. Pagdatong kan kabilugan nin bulan saka lang siya maluwas para magkarigos sa salog.

Naglipas an aldaw asin sarong aldaw na lang maabot na an armada kan datu. Sarong aldaw na man lang asin mapoon na an selebrasyon. Handa na an gabos na kakaipohanon sa selebrasyon. Nagaapaw an kakanon. Pinano nin masiramon na tuba an mga tapayan. Nagbuno nin sarong gatos may pitong orig. Nagguno nin mga hinog na prutas sa kaumahan. An Banal na Baroto tapos na asin nakaangkla sa pampang kan salog Luna.

Kinaagahan ngani nagabot an datu kaiba an saiyang armada asin an siyam na baylana. Dawa anong pakiulay kana ma dai nanggad nagluwas sa saiyang kuwarto an daraga. Sa tradisyon kan saiyang lahi, an daragang babae ang dapat nagiistimar kan bisita alagad dahil sa kasutilan na ini kan daraga, an ama asin an mga daman a lang an nagibo kan obligayon kaini.

Nagpadagos an selebrasyon. Sa enot na aldaw, sinubsuban an pitong puon nin balite para sa Diyos kan Kabukidan. Binalos kan diyos an pag-omaw. Nagpadara ini nin malipot na doros na nagpaogma sa mga taong nagseselebrar. Sa ikaduwang aldaw, nagkatay nin pitong manok asin an dugo pinadalihig sa bilog na banwaan para sa Diyos kan Tribu. Giraray, binalos kan diyos an pag-omaw. Nagpromesa ini nin marahay na ani sa masunod na bulan.

Duminatong an ikatolong aldaw. Pagsulnop kan saldang nagpuon an ritwal para kay Luna, an Diyosa kan Salog. Suminakay an siyam na baylana sa Banal na Baroto asin pinunan an pag-atang. Kaiba kan mga baylana an gabos na kababaihan sa banwa. An mga kalalakihan kaiba an datu nawalat sa pampang.

Luhay-luhay na luminuwas an bulan. Nahiling ini kan daraga gikan sa saiyang bintana. Luhay-luhay man na luminuwas ini asin pahikap na binagtas an dalan pasiring sa salog. Namansayan niya gikan sa harayo an nangyayaring pag-omaw. Alagad nagpadagos siya sa paglusong sa tubig. Luminadop siya asin sa irarom kan sirang kan bulan naglangoy na garo sira.

Dai pa nahahaloy kan nadangog niyang nagkakaribok sa may bandang pinaggigibuhan kan selebrasyon. Nasusulo daa an baroto! Asin yaon duman an siyam na baylana. Dali-dali an daragang naglangoy pasiring sa baroto habang marikas man na kinakakan kan kalayo an kahoy na sasakyan. Dai tataong maglangoy an siyam na baylana nin huli ta sinda gikan sa hararayong banwa kun sain mayo nin salog. Saro-saro isinalbar ni Felisa an mga baylana. An mga kalalakihan man kani-kaniyang isinalbar an saindang mga agom asin aking babae. Alagad, kan isasalbar niya an huring baylana, nahulog an nagbabagang kahoy kan baroto asin nadatugan an daraga.
An huring baylana naisalbar kan datu na nagbalik kuta para tabangan an saiyang aki. Alagad an daraga kaiba kan nagkakalayong baroto puminairarom na sa salog.

Napano nin kamunduan an mga tao orog nang gayo an ama kan daraga.

An mga baylana napano nin pag-urgolyo sa isog na ipinahiling kan daraga. Sinda nangadyi sa Diyosa kan Salog. Ipinadagos an ritwal.

Binalos man kan diyosa an pag-omaw. Uminuran nin makusog asin an kikilat na gikan sa langit tuminama sa salog. Nakakasilaw an liwanag na nagpano sa kasalugan. Kan mawara an liwanag, buminutwa sa tubig an sarong nilalang na mabarahibo, an buhok siring sa banggi, an mata siring sa bulan, an hiro siring sa kikilat. An nilalang naglangoy na garo sira pasiring sa pampang. Luhay-luhay ining naglakaw pasiring sa datu asin dinilaan an dapan kan lalaki.

Napaluhod an datu. Kinua an nilalang asin kinugos.

“Ini an sakuyang aking si Felisa!” nagluluhang sabi kaini.

Gikan sa salog buminutwa man an sarong babae.

“Ako si Luna. An diyosa kan salog. An nilalang na iyan daing iba kundi si Felisa. Nadangog ko an saindong pag-arang. Asin iyan kabalosan sa saindong pagtubod.” Luhay-luhay na naglubog sa katubigan an diyosa asin siring sa bula ini nawara.

An nilalang kan inot na panahon inaapod na Felisa alagad kan nagpasalin-salin, dahil siya gikan sa tribu nin Ikosiya, inapod siyang Ikosiya asin sa ngunyan inaapod na “ikos”.

An siyam na buhay kan ikos gikan sa siyam na baylanang saiyang iniligtas. An saiyang hiro gikan sa kikilat. Alagad naglipas man an panahon, an saiyang gawi na pagkarigos kun bilog lang an bulan dai nahali asin nagdanay hanggan sa ngunyan.

Patawara Ako

Naghihibi an langit kan hapon na ito. Makusog an bulos kan uran gikan sa dampog sa itaas kan madiklom na kalangitan. An kikilat anggot na minagurit sa mahiwas na kaitaasan, marikas siring sa ikos na linalapag kan ayam. Nakakabungog an tingog kan daguldol, garo baga amang nag-aanggot sa saiyang aki.

Tig-uran na naman. Tapos na an paghahadi kan saldang asin an kamunduan sa laog kan kumbento pinaurog pa kan kahiwasan asin katuninongan. Apwera sa makusog na daguldol, mayo nang ibang tanog an madadangog.

Nagparipo sa laog kan kuwarto ni Padre Isabelo. Nawalat kayang buka an nagsosolong bintana na nakaatubang sa mahiwas na natad. Buminungkaras an hoben pang padi gikan sa katreng kinaiigdaan kaini. Pakapangudto kaya napaturog an padi asin napagmata lang ini kan an uran nagpoon nang maglaog sa bintana kan saiyang kuwarto.

Namumungaw-mungawan pa lang an padi na tuminindog asin luhay-luhay na naglakaw pasiring sa bintana para saraduhan ini. Luhay-luhay, binutong niya an dahon kan bintanag kapis, alagad gikan sa harayo namansayan niya na may lalaking nakatindog sa irarom kan poon nin akasya na tinutumbok kan bintana. An lalaki, pagkahiling saiya, luhay-luhay man na naglakaw parani. Namidbiran niya kun siisay ini asin nagpoon magrikas an tikba kan saiyang puso na pirit nilalapag man kan saiyang haharom na hinangos. Dagos niyang isinara an bintana asin kaskas na naglakaw paluwas sa saiyang kuwarto pasiring sa kusina.

Kan buksan niya an sadit na pintuan sa kusina huminampang sa saiya an sarong lalaking basa nin uran. Dai nagkakarayo an edad niya asin kan lalaki. Nangalagkalag an padi asin kan napaghorop-horop na mayo man ibang nakakahiling, kinaptan an takyag kan lalaki asin binutong palaog.

“Ta ngunyan ka lang?” hapot kan padi. “Kasubanggi ta ka pa hinahalat.”

Hiniling sana siya kan lalaki asin luhay-luhay na pinunas an nagtuturong tubig sa saiyang lalawgon. Mamundo an mga mata kan lalaki.

“May problema ka?” hapot giraray kan padi asin kinugos an mahiwas na lawas kan lalaki. Inihilay an saiyang lalawgon sa daghan kaini asin an luha tuminuro gikan sa saiyang manmundo man na mga mata.

“Isabelo…” binalusan kan lalaki an higot na kugos kan padi. An pagmati dai na napugulan. Asin sa kalangkawan kan saindang pagkamoot, nagbalik sa saiyang giromdom kan enot sindang nagkanumpungan kaini.

* * *
Magtutulong bulan na an nakaagi. Tag-ani kaidto asin an daga nagkukurahaw sa bulawanon na banhi kan paroy. Mayaman an umang saiyang inaataman. Siring sa ordinaryong aldaw kan taon, si Danilo yaon sa uma asin nag-aani kan paroy na saiyang inataman kan mga nakaaging bulan. An saiyang kublit nangingintab sa sirang kan saldang asin an saiyang lalawgon maliwanag sa paglaom. Dakol an saiyang aanihon, maoogma an saiyang ina. Siguro, kun buhay pa an saiyang ama, mas labi an kaogmahan kaini.


Nasa katahawan siya kan uma kan madangog niya an tanog kan kabayo na maisog na nagdadalagan sa maalpog na dalan sa gilid kan uma. Napahiling siya asin gikan sa bintana kan karitela namansayan niya an sarong mapungaw na lalawgon. Tuminikba an saiyang daghan asin napasupog sa saiyang namatean. Haloy na panahon bago niya naman namatean an arog kaini, asin pirit niya nang nilingawan an mga panahon na ito. Siya sultero na asin mayong lugar an arog kaining pagmate, lalo pa ta siya an panganay sa saindang magturugang.

An lalawgon nagtatak sa saiyang isip. Dai siya pinaturog kan lalawgon na ini kan estranghero. Makapirang aldaw an nakaagi, Domingo, kan siya asin an saiyang nobya nagsimba, nabisto niya kun siisay an lalawgon na ito. Isabelo an ngaran kan estranghero asin daing iba kundi an pading nagmimisa sa saiyang atubang. Orog siyang napasupog. Pirit niyang nilingawan an namamati, alagad, pagkamoot siring sa balaw na pirit man itago sa dulay asin takpan nin dahon batag, mamamarong man giraray.

* * *

Magkadukot an saindang mga lawas. An padi nakahilay man giraray sa daghan ni Danilo asin an saindang pagal na mga likod nagkukuang kusog sa matagas na katreng saindang kinahihigdaan.

“Ano an sabi ni Isang?” hapot kan padi na kato nakapirong an mata.

“Dai ko pa siya nakakaulay.”

Nagmuklat an mata kan padi. Asin nagbutas sa pagkakakugos ni Danilo. Tuminukaw asin binutong an sedang tamong na nakatahob sa saindang mga hubang hawak.

“Huna ko nagkaulay na kamo?”

Luhay-luhay na buminuhat si Danilo asin tinahuban kan saro pang tamong an saiyang lawas.

“Habo niya akong dangoggon. Lalo pa ngunyan na nagkakaproblema kami.” Simbag ni Danilo na kadto nagrani sa padi na kukuguson kuta kaini. An padi ruminayo.

“Habo ko man magmadali. Saka aram ko man na may mga bagay na dai ko kayang itao saimo.” Mamundong sabi kan padi. Tuminalikod ini kay Danilo asin naglakaw pasiring sa may bintana.

Kinaptan ni Danilo an habaga kaini. Pinaatubang saiya asin kinugos.

“Padangat ta ka, Isabelo. Maray na maray. Lugod lang maintindihan mo ang sitwasyon ko.” Maluhay na sabi kaini sa padi.

Kinugos kan padi an lalaki asin nagsabi. “Ika man sako, Danilo. Pagpasensyahan mo ako kun naghihidali ako. Nasusupog naman kaya ako kay Isang. Dai ko aram kun pano ako makakahiling deretso sa siyang mga mata pag nagbibisita siya digdi.”

“Dai ka maghadit. Kakaulayon ko siya. Aram ko maiintindihan niya kita.”

Asin namatian kan duwa an kalinigan kan pagkamoot sa kada saro. Luhay-luhay nindang tinugdas an dalan pasiring sa katre asin nagpatinauhan kan saindang kalag.

Napano nin kaogmahan an daghan kan padi asin nagbalik sa saiyang giromdom kan enot niyang namati an pagkamoot na ini.


* * *


Tag-ani kaidto. Katatapos niya lang ordenan asin pasiring siya sa banwaan na enot niyang pagkukura-parokohan. Gikan sa siyudad, pano nin karibokan an saiyang isip asin boot. Sa laog nin doseng taon na saiyang pag-istar sa seminaryo, dai man giraray nahipnuan kaini an kahiwasan sa saiyang daghan.

Sa pag-orden saiya, pirit niyang nilingawan an pagkamoot na nasumpungan sa laog kan seminaryo. Iyo. Namoot siya alagad dai ipigtotogot kan saiyang pagtubod asin sinumpaan. Mas pinili niya si Hesus kaya paninidugan niya ini.

Kan nag-usad an karetelang saiyang nilulunadan pinano niya an sadiri nin paglaom na sa harayong lugar na saiyang kadedestinuhan, manunumpungan niya an hinahahanap na katuninungan asin malilingawan an pagkamoot na saiyang iwinalat sa seminaryo.

Alagad, kinakarawan garo siya kan panahon, ta kan nasa banwa na siya na saiyang pagseserbihan, gikan sa bintana kan karetelang saiyang sinasakayan, namansayan niya sa uma an lalawgon kan sarong mabaskog na lalaki. An kublit kaini nangingintab sa sirang kan saldang. An lalawgon na sa maarabot na banggi dai siya patotorogon pano nin paglaom.


An lawog kan lalaki tuminimo sa saiyang isip. Naglataw an mga pagmating pirit niyang inilolobong sa kairaroman kan saiyang pagkatao. Alagad dai niya nalilingawan nanggad an mabaskog na hawak asin an lalawgon na pano nin buhay kan lalaki. Makapirang aldaw, Dominggo, enot niyang misa sa parokya kan mamidbiran niya kun siisay an lalaking ito. Danilo daa an ngaran asin sarong para-uma sa banwaan. May kaibang daraga an lalaki asin sa paghuna niyang an daraga nobya kaini, pirit niyang liningawan an namatean, alagad, an pagkamoot siring sa balaw na pirit man itago sa dulay asin takpan nin dahon batag, mamamarong man giraray.

* * *

Nagdidiklom na kan magpaaram si Danilo sa padi. An matuninong na kumbento pinano kan bura kan mga talapang sa natad. An saldang luhay-luhay naman na nagpaaram.

“Mabalik ako Isabelo.”

“Nuarin?”

“Dai ko aram.”

Ikinulong kan padi an lalaki sa saiyang mabaskog na mga takyag. “Padangat ta ka, Danilo. Hahalaton ko an pagbalik mo.”

“Ika man Isabelo. Padangaton ko man ika. Mabalik ako.” Asin naghali na an lalaki.

Nawalat an padi sa mamundong kumbento. Pinano nin takot an saiyang daghan. Magbalik pa daw si Danilo? Kung iyo, nuarin? Kun dai na, kayahon kaya niya?

Nag-ipos nin pamanggihan an padi. Namanggi nin solo. Nagusal kan saiyang orasyon asin kan mag-aalas otso na nin banggi, huminilay na sa katre para magturog.


Dai pa haharom an turog kan padi kan may makusog na tuktok siyang nadanggog gikan sa pintuan sa likod kan kumbento. Luhay-luhay ining buminuhat asin naglakaw pasiring sa may kusina. Pagbukas niya kan pinto yaon duman si Isang. An nobya ni Danilo. Natikbahan an padi alagad pirit na itinago ini sa likod kan saiyang ngirit.

“Maray na banggi, Isang. Ano na napadigdi ka sa arog kaining oras?”

Daing girong-girong an babae. Marikas na luminaog asin kinaptan an takyag kan padi.

“Makumpisal ako, Padre.”

Dawa may namamating supog asin kadiit na hadit, inalok kan padi an babae na magtukaw sa atunbang kan lameasang kakanan. Minansayan niya an babae. Ganoton ini. Pagal-pagal asin may kung anong kamunduan asin hadit sa saiyang lalawgon.

“Bendisyunan mo ako, Padre ta ako nagkasala.” Sambit kan babae asin nagpanguros.

Nagkaribok an isip asin boot kan padi, alagad siya tuninong na nagdangog.

“Padangat ko si Danilo, Padre…” poon kan pagbuyboy kan babae. “Gabos itatao ko saiya. Gabos.”

“Tama ka, Isang. Pag namoot, gabos nanggad kaya tang itao.”

“Dai ko siya kayang mawara sa buhay ko. Alagad kasubago, may ikinumpisal siya sakuya…”

Ruminikas an tikba kan daghan kan padi asin pirit na linapag kan hararom kaining hinangos an rikas kan saiyang puso.

“Ano an sinabi niya saimo, Isang?” hadit na hapot kan padi.

Hiniling sana kan babae an padi asin an luha nagpoon na tuminuro sa mamundong mga mata kaini.

“Padangat niya ako, Padre, bakong iyo? Padangat niya man ako.”

“Iyo, padangat ka ni Danilo.” Simbag kan padi dawa nananamitan niya an pait kan saiyang mga sinasabi.

“Haloy na kaming duwa. Dakol na siyang naitao sako asin ako man saiya. Pag nagiibahan kami dai niya nalilingawan na sabihon asin ipamate kun gurano niya ako kapadangat.”

Padagos man giraray sa pagdangog an padi alagad sa saiyang daghan may nabilog na inggit asin pagduda. Padangat talaga kaya siya ni Danilo? Kun iyo, tano ta may kasama siya sa pagpadangat kaini?

“Asin ako, itinao ko naman saiya an gabos. Sa totoo ngani, Padre, dai ako inabutan ngunyan na bulan na ini…”

Nagpoon magtipon an mga namamatian kan padi. An saiyang daghan napoon na mag-gabat siring sa surong nawaltak sa dalan asin napano nin tubig uran.

“Iyo po, Padre, may nabilog sa samong pagkakaminootan.” Mapait na buyboy kan babae. Dai naguuntok an pagturo kan saiyang luha. “Alagad kasubago, kan sinabi ko ini saiyam, garo dai siya naogma. May pait sa saiyang mga mata.”

“Anong ginibo mo, Isang?”

“Hinapot ko siya kung tano. Nagtuninong lang siya. Pinirit ko siya asin pagkaaban-aban siya nagsimbag man.”

“Anong sabi niya saimo, Isang.”

“Namomoot daa siya, Padre. Asin an makulog, bako sakuya.” May kaanggutan sa tingog kan babae. “Namomoot siya asin dai niya kayang panindugan an aki sa sakuyang tulak.”

“Kiisay daa siya namomoot?” hapot kan padi, anggot, hadit.

Nagtuninong si Isang asin tinuruhukan nin hiling an padi. Napano nin supog an padi dawa ngani dai pa nginangaranan kan babae kun siisay an tawong imbuwelto. Sa irarom kayak an saiyang boot aram niya kun siisay. Dawa nakamati siya nin herak kay Isang, may kadiit na kaogmahan siyang namatian.

“Dai niya sinabi kun siisay Padre. Dai niya sinabi.”

Napahangos an padi.

“Alagad dai na ini importante. Dai importante kun siisay.” Mahihiling sa pandok kan babae an kaanggutan.

“Anong nangyari?”

“Patawaron ako nin Kagurangngan, Padre. Anggoton kaya ako saiya.” Asin garo nawawara sa sadiri, nagpoon magngirit an babae. An saiyang luha dagos man giraray sa pagbulos.

Natakot an padi sa nadanggog. “Ano an nangyari?”

“Nagdurog kami, Padre. Hahaha!”

“Asin ano?”

“Hinimate niya an sakuyang lawas asin ako man saiya…”

Nagurog an takot na namatian kan padi.

“Asin kan matapos kami, nangaturog siya. Minansayan ko siya…” nagkukusog an boses kan babae asin sa kada pagtapos kan saiyang tinataram sinusunudan niya nin nakakabungog na ngarakngak.

“Diyos ko. Ano an ginibo mo?” Nagtakig an tuhod kan padi.

“Asin may nagsabi sako. Sarong mabining boses. Kun dai man lang siya mapapasako, maray pang dai na lang siya mapasakamot kan iba.”

“Isang, anong nangyari ki Danilo!” hadit na hapot kan padi na kadto napabuhat sa saiyang tinutukawan.

“Kinua ko si minasbad asin tinaga ko an saiyang lawas. Asin napundo lang an tingog kan an dugo buminulos na paluwas sa siayng mga ugat!” nagtindog na an babae sa saiyang kinatutukawan. Kinaptan an saiyang buhok asin itinangko an payo sa adobeng lanob kan kusina.

“Hesusmaryosep, Isang. Anong ginibo mo?” nagpuon man na magturo an luha kan padi.

“Gadan na si Danilo, Padre. Ginadan ko siya.” Nagpundo sa pagharakatak an babae asin nagtukaw sa salog. Dai na mapugol an hibi kan babae. Nasa tingog kaini an kamunduan asin pagbasol. “Patawara ako, Padre. Patawara ako.”

An padi mayo nang nadangog sa mga sinasabi kan babae. Nagdalagan ini pasiring sa saiyang kuwarto asin sa irarom kan saiyang ulunan may kinua. Pano nin kaanggutan an padi. Siring sa babae dai mapundo an pagturo kan saiyang luha. Marikas ining buminalik sa kusina.

“Hayop ka, Isang! Hayop ka!” kurahaw kan padi.

Napatingag an babae asin sarong putok an nadangog. Dai naghaloy, sarong putok pa an giraray nagpano sa katuninongan kan kumbento.


Kinabuwasan, naghihibi pa giraray an langit. Lalong nagakusog an bulos kan uran gikan sa dampog sa itaas kan madiklom na kalangitan. An kikilat anggot na minagurit sa mahiwas na kaitaasan, marikas siring sa ikos na linalapag kan ayam. Nakakabungog an tingog kan daguldol, garo baga amang nag-aanggot sa saiyang aki. Asin sa laog kan kumbento, duwang hawak an nariparong gadan. Sa dai karayuan, may sarong hawak an nakuang duguan. Naisalbar an lalaki sa tahaw kan nangingisog na panahon.

Once In A Dim Cafe

The air was ice cold but Elvin’s hands were colder. His knees were beginning to soften as the cushion of the sofa where he was sitting. Spinning above at the ceiling was the wooden electric fan. This caught his attention for a while. It was only now he is realizing it wasn’t really that extraordinary to be gaped at, he was only trying to shift his attention, a s ort of an escape since by that time it was again directed wrongly. Somehow, it’s painful to say, but wrongly, really

Music was good that time. Aired through the concealed sound system were love songs that would have had brought him to mirage of love and sweet nothings. But it seemed that the notes of the songs were piercing, fierce. When did love songs become fatal? He kept on asking himself. But of course, the songs never knew what’s happening within him.

Walking to and from, in and out, of that small homey space were people. Some have familiar faces. Some were strange. Some even greeted. Seeing these people, Elvin would have had given them a comforting smile and silently gaze back to the magazine he’s staring at. But his smile seemed timid that windy afternoon. He forced it really hard but it won’t give in. Yes, he wasn’t frowning but not smiling, neither.

“Are you okay, Elvin?” asked the man at the other side of the table. Like Elvin, he was sitting on a cushion. Unlike Elvin, he reclined comfortably seeking for the linen’s warmth at his back. Once in a while, he would lift the mug from the table, sip some come from it, and lay it again on the table.

Elvin’s fugue halted. “Huh?” he sounded in enigma.

“I said, ‘Are you okay?’” the man repeated teasingly. If you saw him that moment, you can say that this man really has a nice smile. He’s not handsome, not even special, but his smile is good, comforting, and seeing his teeth all out, you would be ashamed not to give him back a smile. “You seemed restless? What’s eating you?” the man continued.

“Nothing,” Elvin responded mindlessly.

“Really? Nothing?”

“Yeah, nothing. Just stupid thoughts.” Elvin forcibly smiled.

“Okay. I’ll not insist.” The man uttered and followed it with a guttural laugh. “So, how have you been doing now?” the man continued, interested.

“I’m fine. Work’s fine. Life’s fine. Everything’s fine.” Elvin responded ridiculously jolly.

“Nice to hear that! When we were in college I always though you’d be living a great life after school. You know that?”

“You always told that to me.” Elvin answered, laughing. “And until now I still don’t know if I’d take it as a compliment or as an offense.”

“Of course it’s a compliment! I saw it even before that you’re going to succeed. And now I’m really happy that you are.”

Elvin just smiled. The man smiled, breathed deeply and looked at the mug. There was silence. The air was cold still and now, the coffee inside Elvin’s mug, too.

“Oh! Have you heard the news?” the man broke the silence.

“What news?” Elvin was curious.

“Oh come on! Deborah is getting married,” excited, the man spoke.


Elvin was flabbergasted. “I can’t believe it! She said she don’t want to get married. But see!”

“I agree. I also thought then that Deborah would be the one to get marry earlier among us. She’s so beautiful and dainty and sweet.”

“Yeah.”


The two reminisced moments before. Elvin somehow loosened up the tight. They did not anymore mind the cold air. And the coffee, too. It’s good to be in that same café again where they used to go years ago. The laughing subsided, and the man spoke.

“Hmm, Elvin.”

“Hmm?”

“I still have something to tell you.”

“What’s that? Something important, I guess.”

“Yeah. For me. It’s something important.”

“Go on. Tell me.”

The man hesitatingly spoke. “I’m getting married.”

Everything stopped for Elvin. He felt the cold air again but sweat started dripping off his forehead. His face tightened and his dark eyes began to shimmer.

“Did I hear it right, your getting married?”

“Yes, I am getting married.”

Elvin gripped the armrests of the cushion hoping to borrow some strength from them.

“Yeah, right. You’re getting married. Hahaha!”

“Yes I am. Aren’t you happy for me?”

“Of course. Of course I am.” Elvin said, shivering.

“Thank you.”

“Sure.”

“The wedding is on 23rd, I hope to see you there.”

Twenty-third? August? Years ago that was such a memorable date. That was the first time Elvin and the man first met.

“I’ll surely be there.” Elvin gave a tight smile.

“You can’t be not there. Or I’ll kill you.” The man again laughed gutturally.

Elvin kept his smile. His eyes shimmering.

“Promise. I’ll be there.”

Then the man’s phone rang.

“Hey! I got to go Elvin. Someone’s calling.”

“Huh! Can’t you stay for a few moments more.”

“Sorry! Me and Deborah still got to go to the pianist.”

“Huh?” Elvin sounded confused.

“You got it right man! Me? And Deborah? Hehehe!” The man gave a wide smile and rushed out of the café. “Bye!”

“Bye.”

Elvin was left. All alone.

The air was ice cold but Elvin’s hands became even colder. His knees were now as soft as the cushion of the sofa where he was sitting. Spinning above at the ceiling was the wooden electric fan. This caught his attention for a while. It wasn’t extraordinary to be gaped at, but at least it’s not wrong to gape at it. Not at all. Somehow, it’s painful to say, but it’s true, really.

Limang Siyong Gamgam

An istoryang ini isinurat kan sarong gurang gikan sa recuerdo kan sarong aking minsan nagtukaw-tukaw sa irarom kan kahoy nin talisay na namumula-mula an marambong na dahon kun sain nakaistar an mga lipay na abang gatol kun makaduta sa kublit. Dai hunaon kan aki na an istoryang ini madadangog kan iba pang mga aki na arog niya na minsan man nag-agui sa pagkamusingon.

Magayon an saldang kan aldaw na idto. Mahuruhaldat sa kublit an duta kan init na gikan digdi, mas mahaldat pa sa kun an kublit kinamrot asin nalugad dahil sa gatol kan madutaan kan buhok-buhok kan lipay na nasa dahon kan poon nin talisay. Sa itaas mahihiling na maogmang nagrurulupad an limang siyong gamgam na nagkakarawat man siring sa mga aki sa natad gamit an saindang maluluya pang pakpak na garo baga mayong kauntukan asin kapagalan sa pagkampay paitaas, paibaba, pagilid asin kun pasain pa man sinda darahon kan malipot-lipot na doros na makusog-kusog na minahoyop. An mga dahon sa itaas kan poon nin talisay na mamula-mula siring sa labas na makopa sa ibong kan natad na kinatitindugan kaini nagkukurahaw sa doros na sinda man ilupad asin darahon sa ibang lugar. Tuninong kaya an mga ini alagad sa totoo, naaara man sa mga gamgam. Sa ibaba nagbabayle an mga doot sa tugtog asin siwit kan doros, gari nagsasayaw nin pantomina na nagpapaogma man sa mga tawong nagaaragi.

Kun mamansayan, may mga sararadit man na layog-layog na nagkakarawat nin turubigan asin nagtuturulay-tulay sa gilid kan mga dahon nin ohot, minsan itinatalbo kan doros pasiring sa balyong doot asin minsan paibaba sa daga.

Naglalakaw ako sa maalpog na dalan pasiring sa sakuyang favoritong lugar mantang pigdadalan an limang siyong gamgam na naglulupad-lupad sa itaas, an mga dahon, an mga doot asin, paminsan-minsan, an mga layog-layog na minalukso paitaas, minasirip sa langit asin minapangadie na sana sinda man italbo kan doros paitaas siring sa mga gamgam.

Alagad dai ninda aram, ako man nangangadie kan aldaw na idto ta bako lang sinda an naglalaom na magin siring sa gamgam na libridong nakakalayog sa ibabaw kan maputing panganoron. Ako, saro man, nangangadie, asin naglalaom.

Gusto ko man magkaigwa nin pakpak asin maglayog-layog paitaas, paibaba, pagilid asin kun sain ako darahon kan doros. Muya ko man mahiling kun ano an nasa ibaba habang nagmamansay gikan sa itaas. Muya ko man maaraman kun gurano kagayon an mga bagay na nahihiling kan limang siyong gamgam diyan sa saindang kinamumugtakan. Siring man daw kagayon an mga dahon, an mga doot, asin an mga layog-layog kun sisiripon gikan diyan sa panganoron, o labi pa kagayon? Ano man daw an pagmati kan mga gamgam na pinapalid kan doros sa mahiwas na kalangitan?

Nagpadagos ako sa paglakaw habang tinuturuhukan nin hiling an mga nagrurulupad na siyong gamgam na garo baga nag-papaara man talaga kan mga oras na idto ta dai nanggad minauntok sa pagsunod sa sakuya. Narisa ko, huru-harayo naman palan an sakuyang naabot. Nasa kaitasan na ako kan bulod ta natatanaw ko na ngani an atop kan samuyang sadit na harong sa gilid kan sulong. Haloy pa man bago ako apodon ni Itay para mag-gudak nin kamote duman sa balyong badang. Nagpapaunog pa si Inay kan mais na papangudtuhan namo. Si Manoy dai pa man naabot haling iskwelahan, nagbabaklay pa idto pauli. Aram ko, mahapit idto sa badang ta maninirador nin gamgam.

Naabot ko man gilayon an ituktok kan bulod kun sain nakatindog an sarong poon nin talisay na paingurag nin lipay. Pirang beses na akong kinulanit ni Inay ta nirilibakahan ako kan naragragan kan magatolon na mga buhok-buhok kan lipay alagad dai talaga nanggad ako mauntok magdigdi hanggan an mga gamgam dai man mag-untok sa paglupad-lupad sa panganoron. Ini an lugar kun sain bako man akong gamgam, harani ako sainda, sa panganoron, sa saldang. Garo naman lang ako naglulupad pag minahoyop an malipot-lipot na doros asin pinapalid an halaba kong buhok na garo baka dai na nadudutan nin hugay asin inoogbonan na nin mga kuto asin lusa.

Asin sa poon kaya nin talisay, may gunang gamgam na naghihilomlom sa tolong sararadit na sugok. Magsasarong bulan na gayod akong nagbabalik-balik sa bulod ta binabantayan ko nanggad na dai mahabon an mga sugok na idto. Pag may mga aki na naman kayang nagtukad, baka baga ringgawan asin gagaon. Pirang aldaw pa mahimsa na ini asin may dagdag na naman na tulong siyong gamgam na malupad paitaas, paibaba, pagilid asin kun sain sinda darahon kan doros.
Pag nahihiling ko an mga gamgam asin an tolong saday na sugok na ini, naoogma naman ako ta maski bako ako, igwa man nin ibang garo naman lang arog ko, na makakalupad asin makakahiling kan kagayonan kan kinaban gikan sa itaas. Pero, naglalaom pa man giraray ako na makakalupad ako ngapit sa panahon.

Halangkaw na an saldang kan nagpoon akong maglakaw paibaba. Garo nadadangog ko na an kurahaw ni Inay. Dagos man giraray sa pagsunod sako an limang gamgam na kasubago ko pa minamansayan. Asin kan harani na ako sa harong, nagburulagan naman sana sinda, hapod naman gayod kan saindang ina.

Pagkaaban-aban, uminabot na si Manoy na garo baga ugmahon. Biyong nangangalatikat an ngirit na pinano an samong saday sanang istaran. Nagdudurudalagan baga si Manoy asin dai napapauntok gari kurasmag na maaakion, gari lipay na nahulog sa daga, gari aking nahulugan nin buhok-buhok ki lipay. Luminaog si Manoy sa kusina asin nagmakot kan pugon. Ihinutad sa ibabaw kan kalayo an tiniak na palo maria na nagkisi-kisi kan magpuon kumurab. Iyo palan ta nakatirador na naman nin tolong gamgam sa badang. May aasal-asalon na naman siya sa pugon na dawa ngani nagtabang na, tiniyatiyagaan na isira sa malutong tipo na iyo na sana an natada saiya. Pero, ako dai maogma, ta aram kong nabawasan an mga gamgam na malupad-lupad sa panganoron asin dadalanon kan mga dahon, kan mga doot asin kan mga layog-layog.

Pakapangodto, buminalik ako sa bulod sa poon nin talisay na pano nin lipay. Habang naglalakaw, narisa kong nasupog an saldang asin nagtago sa likod kan kadto nagdudurudiklom na panganoron. An doros na kasubago malipot-lipot ngunyan nakakagirahaw asin garo baga tipid na an paghoyop. An mga dahon nag-untok na sa maogmang kurahaw alagad garo baga nag-aatungal pag nirarapas kan doros na nangingisog. An mga doot siring man nagpondo sa pag-bayle.

Huminiling ako paitaas asin narisa kong duwa na lang na siyong gamgam an naglulupad-lupad, mayong padumanan, makahihibi an kamugtakan.

Nakaabot man giraray ako sa bulod . Daploson na ako sa kadadalagan, kahihidaling makaabot duman. Inda man ta garo naghinghing sako an doros na siripon an mga sugok sa tatagan sa itaas kan talisay na pano nin lipay.

Nabigla ako kan maisihan ko na wara na an tulong sogok na hinihilomloman kan gunang gamgam. Napasain daw? May nagkua?

Gari na ako maghiribi kan may nadangog akong siwit sa balyong tatagan. Kan sakong hiniling tolong siyong gamgam na bagong himsa. Salamat Kagurangnan!

Naghoyop giraray an malipot-lipot na doros asin pinalid an halaba kong buhok.

Asin naglipas an mga panahon, an aki guminurang asin nakanood magsurat. Gamit an papel asin lapis na baka gikan sa tinapyas na poon nin talisay na pano ki lipay, nagsurat nin mga istorya tungkol sa saiyang kajovenan, asin dai nanggad nalingawan an recuerdo kan limang siyong gamgam na nagadan si tolo alagad naribayan. Dai nagkaigwang balukag an aki kan siya guminurang na. Dai man nagkaigwang pakpak. Alagad, sa saiyang panurat, dinara siya sa iba-ibang lugar, nakasakay nin eroplano asin nahiling man giraray an kagayonan kan kinaban gikan sa itaas.

Romdom Ko

Romdom ko kan ako aki pa,
asin ika aki pa man.
Nagkakarawat kita nin turubigan,
daing labot kun an sipon nagnonono.

Linalapag mo ako,
asin ika man hahabolon ko.
Asin pag nagkanumpunganan
ulok ta daing pundo.

Saditon an kinaban ta
Na kun sain ako umatubang
Nahihiling ko ika
Asin ika man, ako.

Alagad, kaidto ito
Kan kita mga musingon pa.
Ta ngunyan,
Yaon ka na diyan,
asin ako yaon digdi
Siblagan an kinaban.

Magkanumpungan pa daw kita?

Sarong Banggui Kan Ako Nagbaklay Pa-Calabanga

Semana Santa na naman. Medyo naghihirihingalo an mga tawo sa kapagalan kan buhay. Siring man, naghihingalo sa paggibo nin kasalan. Normal man talaga gayod iyan na sa panahon na ini nagtataga uruuntok muna sa paggibo nin mga kabalbalan sa mata kan Kagurangnan. Marhay man ngani. Dawa papano nagsisilensyo asin nag-iisip-isip. Dawa papano.

Ginigiromdom an pagsakit ni Hesus, pero ako, nag-oogmang biyo pag nag-aabot na an parteng ini kan taon. Siyempre bako dahil nagsasakit an Kagurangnan. Dai kaya ako pig-aanggutan kan sakuyang lola na sa dakulang pagtubod takot man magkasala. Hesusmariya y Josef man kaya. Halos baga aro-aldaw na sana akong tinatabuga. Kesyo iresponsable daa ako. Makasalan. Kaya, si lola pinakapadangat ko asin ako man namati kong pinakapadangat niya pag Semana Santa.

Kan naglipat pa-Baao sina Itay, nawalat ako ki lola. Aki pa ako kaidto asin maki-lola talaga. Nagngungurangaw baya ako kan pahali na kami digdi sa Naga kaya iwinaltak muna ako. Babalikan na lang daa ako pakalihis nin sarong semana. Alagad pag sinusundo na ako ta dadarahon na pa-Baao, ay dai man ta nag-aatungal baga ako, namomondo ta masusuhay na ki lola. Kaya, naglipas an panahon, dai na nanggad talaga ako nakua na Itay. Nagdakula ako kaiba si lola.

Padangaton ako ni lola, asin ako man saiya. Bunso baya ako kan familia asin kaaguid ko daa kaya si lola na haloy nang nag-idtoho. Dai man lugod ikaulang nin saiyang kalag. Pero ngunyan na ako suru-sulterito naman asin an sakuyang lola inuulian na, ay inda ta gari baga kami ayam asin kurasmag na ferming nagiiwal. Maboot man ako, dai niya lang kaya nasasabutan na dakula na an makuapo niya.

Dai ko malingawan an Semana Santa kan nakaaguing taon.

Lunes Santo kaidto, mayo nang klase kaya nag-iinom-inom na ako sa guilid kan tindahan ni Tiya Lita. Maogma si urulay niamong magbararkada. Purusngakan na daing pundo. Si Bugoy daa nakamidmid ki daragang taga-Canaman na maputi-puti asin magayon-gayon. Piggailusyunan na daa kan samuyang barkada alagad pigasikwal siya kan magurang kan daraga. Muya man kaya an Bugoy na ini an magpasali, pero siring ko maboot man. Dara lang siguro kan kajovenan. Si saro man, na-busted kan pig-iilusyunan. Makangingirit ta gusto man kuta siya kan magurang, habo man kan aki na magpailusyon saiya. Samuyang tolo, ay, ako na lang baga an udang ilusyon.

Sa tahaw kan kaurugmahan, nag-hirit si Bugoy. “Ano daw kun mag-lakaw kita pa-Calabanga?”

Ni minsan dai ini nag-hirit nin siring kaito.

“Tadaw man, padi?” ngalas na hapot ni Pedring. Ngaran kan saro mi pang barkada asin kainom-inom.

“Mayo man. Siguro maray man na magpinitensya kita baga.”

Iyo man nanggad. Kaya nagturugot naman kaming magbararkada. An desisyon, kinabuwasan na banggi, maharalatan sa Bayan ta duman mapuon ki pagbaklay.

Martes Santo, alas sais, pakatapos kong magluto nin pamanggi ta mayong mawawalat sa harong, narigos na ako asin isinulot ko man an sakuyang bagong t-shirt, naghapulas ki pomada sa buhok, nagsukray asin naglarga na. Si lola man pakaaraming mabaklay kami ay ogmahon na nagbabakli na daa ako. Nagsakay ako sa traysikel pa-Bayan asin pag-abot ko duman, nahiling ko tolos an duwa kong barkada na siring ko naka-porma man asin naghapulas man ki pomada sa buhok.

Nagpoon kaming magbaklay. Kan nasa Canaman na kami, nag-alok si Bugoy. “Mga padi, diyan muna kita sa Baras ta hapitan ta lang si Celia.”

Iyo palan, nag-alok si Bugoy na magpbaklay pa-Calabanga ta muyang magpasilag sa pig-iilusyunan. An Canaman kaya aagihan pa-Calabanga.

“Ano pa kaiyan ta uya na kita, di sige na lugod.” Uyat na sabi ko man.

An harong kan Celia nasa gilid man lang kan dalan. Sa natad na mahiwashiwas man may enggramadang itinugdok. Nag-aakomodar palan kaya sinda nin mga nagbabaklay kun an mga ini napapaha na o nagugutom. May mga ruru-lamesang saday na pigbugtak sa natad asin mga tukawan kun saen pwedeng maghingalo an mga nagbabaklay.Luminuwas na an inuuri-ilusyunan kan barkada ko. Magayon palan talaga asin maputi. Nag-gayon na kan ngirit na dai man nasupog magpahiling samo. Nagtukaw asin nag-urulay ulay. Kan mag-aalas-diyes na, napapasiram na si urulay lalo na kan duwang nagpapamatian.

“Ano Bugoy? Maiba ka pa samo?” hapot ko man.

Nasupog man si padi pero muya talagang magpawalat kaya binayaan mi na ni Pedring. Habo mi naman bitinon an kaugmahan.Madiklom na talaga sa dalan, asin matanglay na sa bitis lalo na kan yaon na kami sa Bombon. Narisa ko na dakolon palan talaga an nagbabaklay. May mga aking saday na nagduduru-dalagan sa madiklom na dalan. An iba, nagmumuto-muto na sa katungkaan, pirit man pinapauntok kan nasusuyang mga magurang. An iba, para maguntok, binabaktot na lang kan saindang mga ama. May mga burat na nagsusura-sayasay na, an iba ngani nagsusurukalkag na sa gilid kan oma. May mga magbararkadang nakikisabayan sa ribok kan mga awtong nag-iinstruksyon kun ano an gigibohon kan mga nagbabaklay para dai maabala an iba pa. May mga mag-urui-lusyon na minsan sa tahaw kan dalan minaulok na sana. An iba, minagilid pa-oma ta inda man kun ano an gigibuhon sa diklom. Kagurangnan ko, naisip daw nindang mahalas sa bandang ito kan Bombon?Naguuru-istoryahan man kami ni Pedring kan marisa kong garo baga may minamansayan sa inutan mi. Dai na napugulan ni padi, nagsabi na sako. Ay dai man, ta nahiling palan si ina kan pig-iilusyunan. Yaon duman palan sinda, nagbabaklay man. Nag-uruinotan si Pedring asin nag-bisa. Pinabisto man ngani ako pero garo baga napaglingaw na may kaibahan. Naglakaw man sana giraray akong padiretso asin narisa ko na mayo na sa kataid ko nanggad si Pedring. Nag-iba na gayod sa familia kan iniilusyunan.Napasolo ako. Harani na kami sa Calabanga kaya alangan man magbalik ako. Katurikan!

Nagdagos ako. Si Bugoy nag-oogma na ta kaiba si Celia. Si Pedring, ay inda.Kan nasa Calabanga na ako, biglang may natumbang kun ano daw. Nakilagan man ngani ako. Kan minansayan ko, napauntok ako asin napahangos nin hararom. Bayi! Magayon na bayi! Nadismayo garo. Nagduwa-duwa ako ta kun kaiba baga an ilusyon di nabugtian ako. Kan mayo man nagrani, inalsa ko na asin dinara sa gilid kan dalan. May harong duman asin kinaulay ko an nakaistar na kun pwede baga makidagos muna. Maray ngani ta nagtugot man. Maboot si papay, Semana Santa baya.Pinahigda mi an bayi sa katre asin pinaparong nin White Flower. Pirang minuto lang, naulian man.

“Nasain ako?” hapot kan bayi na niruruluyahan pa.

Magayon talaga palan siya. Mapungay an mga matang gari baga uring sa itom. An saiyang ngabil mapulahon siring sa hinog na mansanas. Asin an saiyang ngipon, siring kaputi kan bulan na maogmang nagsisirang kan bangguing ito.Nasupog ako kan narisa kong nakahiling palan ako saiya. Turuhok.

“Nadismayo ka.” Tipid kong simbag.

Nagbuhat an bayi sa katre asin pirit na nagtindog. Maluluya pa siya kaya nagtuturutumba pa. Inalalayan ko. Asin kan nagduta an samong mga kublit, inda ta iba man an girabong namatian ko. Ano ini? Naginit an sakuyang pisngi. Aram ko, namula ako. Nasupog."Salamat.” Sabi kan bayi.Dai ako nakagirong pero inabot ko saiya an baso na may kape na tinunaw kan gurang na may kagsadiri kan harong.

“Mainot na ako.” Pirit kan bayi matapos maghigop nin kadiit na kape.

“Pasain ka?” hapot ko man.

Mayo lang talaga akong maisip na hapot.

“Pa-Hinulid.”

“Paduman man ako.”

Napauntok an bayi asin nag-ngirit. Napahangos akong hararom, pirit na nilalamag an kaskas na hiro kan sakong puso. Nuestra Signora de Peñafrancia, iparayo mo ako sa pag-alanagan!

“Sabay na lang kita.” Sabi kan bayi.

Napatango na sana man ako. Asin naaraman ko baga naglalakaw na kami sa tahaw nin madiklom na banggi habang an bulan magayon na nagsisirang sa itaas kaiba an mga bituon.

Dai kami nag-ulay pero namamati ko maogmahon. Naoogma ako. Asin aram ko, iba nanggad talaga ining namamati ko.Uminabot kami sa Hinulid. Nangadie. Nakimaherak sa Kagurangnan. Asin, ako, nagpasalamat sa kung ano man na dai ko aram. Sa kung ano man na dai ko naiintindihan. Maruruliwanag na kan kami naghali. Sa sakayan, nagsuhayan na kami. Sayang dai man lang kami nagkaulay nin tultol ban bayi.

Pero palan, nasabi niya na Ester an pangaran niya, asin nakaistar siya sa Naga man sana.

Sangtaon na an nakaagui, Semana Santa na naman. Medyo naghihirihingalo an mga tawo sa kapagalan kan buhay. Siring man, naghihingalo sa paggibo nin kasalan. Ginigiromdom an pagsakit ni Hesus, pero ako, nagoogmang biyo pag nag-aabot na an parteng ini kan taon.

Dawa kaya pigaangutan pa gilayon ako ni lola, padangat niya ako.Saro pa, dawa kaya may agom na si Bugoy asin may iniilusyunan nang bago si Pedring, may kaiba na ako paglakaw.

An bayi.